Unikalne i sprawdzone teksty

Wyprawa do kresu pewnej moralności...”. W jaki sposób pisarze, poeci i reżyserzy podejmowali temat ludobójstwa

Termin ludobójstwo (ang. genocide) stworzył polski prawnik żydowskiego pochodzenia, Rafał Lemkin, by opisać hitlerowskie rządy w Europie w czasie II wojny światowej. Jednak ta klasyfikacja okazała się przydatna w opisie innych wydarzeń najnowszej historii – do tego stopnia, że o XX stuleciu często mówi się jako o wieku ludobójstwa.

Próby eksterminacji całych narodów lub grup społecznych podejmowały nie tylko nazistowskie Niemcy i ich sojusznicy, ale również reżimy komunistyczne. Nawet te kraje, w których nie panował ustrój totalitarny, dopuszczały się zbrodni na niezwykłą skalę – już w trakcie I wojny światowej Turcy wymordowali ponad milion Ormian, zaś w trakcie II wojny światowej wojska cesarskiej Japonii mogły doprowadzić do śmierci około dwudziestu siedmiu milionów Chińczyków.

Nie budzi zdziwienia, że twórcy podjęli próbę opisu, a zarazem zrozumienia tych wydarzeń. Nie było to łatwe dla intelektualistów wyrosłych z cywilizowanego i obiecującego postęp XIX wieku. Hannah Arendt, słynna filozof i autorka „Korzeni totalitaryzmu”, wspominała, że w czasie wojny, będąc na emigracji w USA, nie mogła uwierzyć w plotki o tym, że hitlerowcy masowo mordują Żydów. Sądziła ona, iż to niemożliwe, by nawet hitlerowskie Niemcy postępowały tak bezsensownie – by mordowali Żydów, zamiast wykorzystać ich jako siłę roboczą w fabrykach. Najgorsze pogłoski okazały się jednak prawdą.

Jeden z najbardziej przejmujących obrazów obłędu XX wieku został zawarty w filmie Francisa Forda Coppoli „Czas Apokalipsy”. Reżyser przeniósł mroczną powieść Josepha Conrada „Jądro ciemności” w realia wojny wietnamskiej. Bohater, amerykański żołnierz, ma za zadanie odnaleźć zaginionego w Laosie pułkownika Kurtza – okazuje się, iż Kurtz oszalał i stworzył w dżungli własne królestwo, którego mieszkańcy czczą go jak Boga. Zarówno książka Conrada, jak i film Coppoli ukazują, jak łatwo człowiek porzuca kulturę i cywilizację. Absolutna wolność i absolutna potęga powodują wyzwolenie się mrocznych instynktów i niezwykłego okrucieństwa. „Czas Apokalipsy” pokazuje, jak łatwo stoczyć się w zło człowiekowi, który może bezkarnie skrzywdzić drugiego człowieka – dotyczy to zarówno europejskich kolonizatorów w XIX-wiecznej Afryce, hitlerowskich i sowieckich żołnierzy, jak i wojowników Tutsi i Hutu.

Nieco inną perspektywę oferuje Jacek Kaczmarski w utworze „Birkenau”. Obserwator patrzy na tereny tytułowego obozu śmierci już po wojnie – kominy krematoriów są zimne, zaś skrzętni palacze gdzieś się zapodziali. Jednak zbrodnia nie została zapomniana – poeta sugeruje, że fabryka śmierci przeżywa wyłącznie przestoje, a głodny komin domaga się pokarmu. Przerażająca personifikacja obozu sugeruje – podobnie jak u Conrad i Coppola – iż pokój, prawa człowieka i spokojne życie są niezwykle kruchym osiągnięciem. Potężne siły historii mogą w każdym momencie zacząć działać, krusząc niewinnych ludzi stojących na ich drodze. Kaczmarski zwraca też uwagę na metafizyczny wymiar ludobójstwa:

Po ustalonych raz na zawsze drogach
Płynie nad nimi ślepe oko Boga

Myśl tę wyraził również w czasie przemówienia w Auschwitz papież Benedykt XVI: W miejscu takim jak to, brakuje słów, a w przerażającej ciszy serce woła do Boga: Panie, dlaczego milczałeś? Dlaczego na to przyzwoliłeś?

Zbrodnie, jakie miały miejsce w XX wieku nie mają prostych wyjaśnień ani nie poddają się łatwym interpretacją. W obliczu nieopisanego zła również artyści nie dostarczają łatwych odpowiedzi na pytania, jakie cisną się na usta każdemu człowiekowi. Ale rola artysty jest inna – musi on przypominać o tym co zaszło i o tym, jak łatwo każdy z nas może przeistoczyć się w bestię.

 

 

 

 

 

Rozwiń więcej

Losowe tematy

Człowiek XX wieku w sytuacjach...

Druga wojna światowa (1939 – 1945) była jednym z największych kataklizmów w historii ludzkości. Obraz jej okrucieństw i wypaczeń przekazują nie tylko kroniki...

Człowiek w sytuacji zagrożenia...

W trakcie uroczystego wręczenia doktoratu honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego Ryszardowi Kapuścińskiemu wybitny reportażysta wygłosił wykład podczas którego...

Fraszka czy klejnot drogi – człowieka...

Cnota jest tym co szczególnie upodobali sobie stoiccy myśliciele w starożytności. Może stanowić ona cel i sens istnienia lub dawać poczucie życia w zgodzie z własnymi...

Wyprawa do kresu pewnej moralności...”....

Termin ludobójstwo (ang. genocide) stworzył polski prawnik żydowskiego pochodzenia Rafał Lemkin by opisać hitlerowskie rządy w Europie w czasie II wojny światowej....

Rola lektur w życiu bohatera literackiego....

Książka może mieć bardzo ważne znaczenie w życiu człowieka - być dla niego przewodniczką wsparciem w trudnych chwilach radą w momentach niepewności. To jakie książki...

Poeta w obliczu śmierci. Na podstawie...

Stanisław Wyspiański w wierszu o incipicie „Niech nikt nad grobem mi nie płacze...” redaguje poetycki testament. Jego zdaniem jedyną osobą która powinna...

Scharakteryzuj motyw rozstania i...

Rozstanie to temat który jest chętnie podejmowany przez artystów. Kojarzące się z nim emocje choć zazwyczaj negatywne są niezwykle silne. Rozstanie to ból...

Motyw sieroty żebraka i sługi...

Twórcy literaccy często sięgają po motywy które kojarzone są z biedą trudną sytuacją życiową licznymi przymusami i wyzwaniami. Prezentacja tego typu postaw...

Dziecko jako bohater literacki i...

Motyw dziecka jest motywem który chętnie wykorzystuje się zarówno w sztuce jak i w literaturze. Symbolika dziecka i jego postać pojawia się w wielu różnorodnych...