Unikalne i sprawdzone teksty

Nowomowa – definicja, charakterystyka zjawiska, przykłady

Termin „nowomowa” (ang. newspeak) został ukuty przez brytyjskiego pisarza George’a Orwella, w jego antyutopii „Rok 1984”. Orwell przedstawia w nim totalitarne państwo (wzorowane na Związku Radzieckim), które chce kontrolować wszystkie przejawy życia obywateli. Kontrola owa obejmuje nie tylko sferę czynów, ale również myśli. Orwell słusznie odczytał cechę nowoczesnych totalitaryzmów. O ile dawne reżimy żądały po prostu, żeby im się nie sprzeciwiać, to państwa totalitarne (III Rzesza, Związek Radziecki, później także komunistyczne Chiny) wymagały nie tylko posłuszeństwa, ale i entuzjastycznego poparcia ich działań. Nie wystarczyło nie występować przeciw Stalinowi – trzeba było Stalina chwalić.

W takiej sytuacji państwo pragnęło nadzorować myśli obywateli. Fikcyjny kraj z powieści Orwella idzie krok dalej – podjęta zostaje w nim próba stworzenia takiego języka, który uniemożliwiłby pomyślenie antypaństwowej myśli (w końcu jeśli nie ma słów na wyrażenie pewnych emocji, to nie można ich wypowiedzieć i przekazać innym, zachęcając do buntu). Ten właśnie język to „nowomowa”.

Badacze państw totalitarnych uznali, że termin Orwella znakomicie nadaje się do określania oficjalnych wypowiedzi w krajach komunistycznych. Wprawdzie nie szły one tak daleko, jak Orwellowski Wielki Brat, ale i tak znacząco zmieniały sens słów. To, co wcześniej uznawano za określenie neutralne, w komunizmie mogło nabrać sensu negatywnego. Np. określenie „burżuazja”, wskazujące po prostu na pewną klasę społeczną, stało się czymś stygmatyzującym, podobnie jak „kułak” (bogaty chłop). Również słowo „faszysta” nie określało zwolenników Hitlera lub Mussoliniego, ale wszystkich tych, których władze uznawały za swoich wrogów (w tym żołnierzy AK, walczących z Hitlerem).

Artykuły gazetowe, szczególnie w okresie stalinizmu, musiały być przesycone tą frazeologią. Nawet w pozornie niezwiązanych z polityką tekstach odnoszono się do przywódców komunistycznych, triumfów Związku Radzieckiego oraz walki z kapitalizmem. By mogła ukazać się książka poświęcona średniowiecznej gospodarce, autorzy musieli przywoływać w niej słowa… Stalina. Po śmierci sowieckiego dyktatora i końcu stalinizmu (1956) nacisk na powszechną ideologizację nieco zelżał, ale nowomowa nadal była obecna w prasie i przemówieniach przywódców. Z biegiem lat straciła ona swoje groźne oblicze – a pamiętajmy, ze w okresie stalinizmu nadanie w oficjalnej przemowie negatywnego sensu słowu mogło oznaczać cierpienia dla konkretnych ludzi, których to słowo określało (np. wspomnianych „kułaków”). Drętwe, pisane nowomową wypowiedzi przywódców partyjnych były w późniejszym okresie raczej obiektem drwin – ale nie potrafili oni z niej zrezygnować aż do upadku komunizmu.

Nowomowa nie jest oczywiście fenomenem ograniczonym do komunizmu. Podobnie funkcjonował oficjalny język nazizmu. W III Rzeszy określano Żydów jako robactwo, godne co najwyżej wytępienia – sformułowania takie przygotowywały przyszły Holocaust. Przerażające świadectwo hitlerowskiej nowomowy zostawił żydowski filolog Victor Klemperer w swojej książce „LTI – Lingua Tertii Imperii”.

Dzisiaj często określa się jako nowomowę sformułowania, które oderwane są od rzeczywistości, a mimo to funkcjonują w pewnych środowiskach – chociaż nawet sami mówiąc nie wierzą w nie.

Rozwiń więcej

Losowe tematy

„Inny świat” a opowiadania...

Wiek XX przyniósł ludzkości nieznane do tej pory przykłady okrucieństwa. Jednym z symboli tego stulecia stały się obozy koncentracyjne. Przyjmuje się iż wynaleźli...

Czy chciałbyś być uczniem Akademii...

Przygody jakich doświadczyli uczniowie niezwykłej rozbudzającej wyobraźnię Akademii Pana Kleksa dowodzą że nauka w tej dość nietypowej szkole dla każdego z nas mogłaby...

Krytyka wad ludzkich w twórczości...

Twórczość Ignacego Krasickiego ma charakter dydaktyczny – ten typ literatury mającej przekazać czytelnikowi prawdy moralne był skądinąd bardzo popularnych...

Opis fresku Michała Anioła "Stworzenie...

„Stworzenie Adama” to dzieło autorstwa Michała Anioła. Scena jest elementem fresku który znajduje się w kaplicy Sykstyńskiej. Swoje dzieło Michał Anioł...

Człowiek w czasach zagłady. Jaki...

Tadeusz Borowski w swoich „Opowiadaniach” nie tylko pokazuje okrutny świat obozów koncentracyjnych z czasów II wojny światowej ale także na podstawie...

Symbole w „Małym Księciu”

„Mały Książę” Antoine’a Saint-Exupery’ego to alegoryczna baśń w której pod postacią wymownych symboli autor zawarł wiele istotnych prawd....

Wizerunek Żyda w literaturze XIX...

Historia Żydów naznaczona jest wielką dwuznacznością. Z jednej strony naród ów wydał niezliczone zastępy wybitnych artystów naukowców...

Szydercy prześmiewcy parodyści...

Błazen był od wieków figurą niezwykle istotną w kulturze. Podkreślał on chwiejność umowność hierarchii społecznych zmuszając możnych tego świata do pokory....

Opis liścia klonu

Klon należy do najciekawszych roślin. Niektóre gatunki tego drzewa służą do wyrobu słynnego słodkiego syropu klonowego. Z kolei liść klonu znajduje się na fladze...