Unikalne i sprawdzone teksty

Portrety XVIII-wiecznych Polaków w utworach pisarzy oświecenia

XVIII wiek przyniósł Polsce wielkie zmiany – stworzono Komisję Edukacji Narodowej, uchwalono pierwszą w Europie konstytucję. To wszystko nie byłoby jednak możliwe, gdyby nie potężny prąd intelektualny, jakim było oświecenie. Sprawił on, że Polacy zaczęli nieco bardziej krytycznym okiem spoglądać na siebie samych i swoje państwo. Zamiast nieustannych zachwytów nad „złotą wolnością” coraz częściej do głosu dochodziły opinie krytyczne wobec naszych narodowych wad. Jak widzieli swoich rodaków XVIII-wieczni pisarze oświeceniowi?

Przede wszystkim zżymali się oni na zaściankowość znacznej części Polaków. Satyryczną wizję Sarmaty przedstawia Adam Naruszewicz w utworze „Chudy literat”. Prezentuje on dialog między szlachcicem z prowincji a księgarzem. Pierwszy rozważa zakup książki, jednak odrzuca wszystkie sugestie sprzedawcy. Tacyt zniechęca go, bowiem Niémasz tam nic śmiesznego: to pisarz pogański! Historia Polski również go nie interesuje, bowiem oświeceniowi historycy odrzucili jako fałszywe drogie mu mity o Wandzie i Kraku. Z kolei literatura fachowa poświęcona rolnictwu też nie przedstawia dla szlachcica wartości, gdyż – jak sam wyjaśnia –i bez książek pszenicę rodzi moja rola. Wreszcie decyduje się on na zakup kalendarza (w kalendarzach ówczesnych drukowano różne anegdoty i porady – uchodziły one za literaturę przeznaczoną dla osób prostych, czy wręcz prymitywnych). Można podejrzewać, że ów „pan brat” nie różni się za bardzo od Piotra, bohatera „Żony modnej” Ignacego Krasickiego, który za największy autorytet uznaje ewidentnie księdza proboszcza.

Samo zacofanie intelektualne nie byłoby najgorsze, gdyby nie szła za nim samobójcza wręcz postawa polityczna. W satyrze „Pijaństwo” Krasicki kpi ze szlachty, które snuje wielkie projekty polityczne i gospodarcze, a tak naprawdę trwoni pieniądze na zbytki i zabawy. Skrajnym przykład prywaty i bezmyślności politycznej razem wziętych jest Starosta Gadulski z „Powrotu Posła” Juliana Ursyna Niemcewicza. Mówi on:

W elekcji każdy swego kandydata broni.
Wszyscy na koń wsiadają, i podług zwyczaju
Zaraz panowie partie formują po kraju;
Ten mówi do mnie z miną rubasznie przyjemną:
„Kochany panie Piotrze, proszę, bądź waść ze mną!
Między nami, tę wioskę weź niby w dzierżawę;”
Drugi, żebym był za nim, puszcza mi zastawę,
Ten daje sumę, i tak człek się zapomoże.

Wprawdzie dostrzega on, że taki stan rzeczy skutkuje chaosem i zniszczeniami, ale uspokaja rozmówców, że nie ma się czym przejmować, bo na końcu i tak „obce wojsko, jak wkroczy, to wszystko pogodzi”.

Jednak pisarze oświecenia nie uderzają tylko w ową prowincjonalną szlachtę, przywiązaną do sarmackich ideałów. Krasicki wbija też szpilę satyry w bezmyślnie zafascynowanych zagranicznymi modami utracjuszy („Żona moda”). Podobnie czyni Niemcewicz – w końcu Starościna Gadulska i Szarmancki wydają się idealnym towarzystwem dla „Żony modnej”.

Pisarze polskiego oświecenia ostro krytykują wady narodowe. Podkreślają, że duża część Polaków nie potrafi zrozumieć nowych trentów intelektualnych, dba tylko o prywatne interesy, a i nawet o nie zatroszczyć się dobrze nie potrafi (bo woli przeznaczać pieniądze na zbytki, zamiast na nowe przedsięwzięcia gospodarcze). Również druga część szlachty, ta zafascynowana zagranicą, wydaje się nie lepsza – w gruncie rzeczy niewiele się różni od swoich „zacofanych braci”, poza tym, że zamiast kalendarzy czyta francuskie książki (ale nie traktaty polityczne, a romanse, więc na jedno wychodzi). Polscy intelektualiści XVIII wieku nie mieli litości dla swoich rodaków – ale ich postawa wynikała z gorącego patriotyzmu i pragnienia, by zmienić ojczyznę na lepsze.

Rozwiń więcej

Losowe tematy

Opis liścia klonu

Klon należy do najciekawszych roślin. Niektóre gatunki tego drzewa służą do wyrobu słynnego słodkiego syropu klonowego. Z kolei liść klonu znajduje się na fladze...

Dzieje Marcina Borowicza (w punktach)...

1. Ośmioletni Marcin Borowicz oddany panu Wiechowskiemu nauczycielowi w Owczarach (ma on przygotować chłopaka do nauki w gimnazjum). 2. Poznawanie zasad panujących w szkole...

Jacek Malczewski Melancholia - opis...

Jacek Malczewski należy od najważniejszych polskich malarzy a jego dzieło „Melancholia” uznane zostało za arcydzieło XIX-wiecznego symbolizmu. Obraz namalowany...

Porównaj starogrecki i średniowieczny...

Termin rycerstwo kojarzymy przede wszystkim z europejskim średniowieczem. Wymawiając to słowo chyba każdy wyobraża sobie zakutych w pancerze jeźdźców którzy...

Dom i świat w twórczości J. Kochanowskiego...

Jan Kochanowski i Mikołaj Rej to nie tylko wybitni autorzy którzy gruntownie przyczynili się do przeobrażenia polszczyzny w język literacki. Obaj oddali również...

Paul Gauguin Skąd przychodzimy?...

Według samego Paula Gauguina najlepszym jego dziełem jest obraz „Skąd przychodzimy? Kim jesteśmy? Dokąd zmierzamy?”. Artysta spróbował w nim prześledzić...

Relacje między człowiekiem i Bogiem...

Problem relacji między Bogiem a człowiekiem bardzo wyraźnie zaznacza swą obecność w sonetach Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego. Żyjący i działający na przełomie renesansu...

Motyw sokoła w noweli

„Dekameron” Giovanniego Boccaccia to zbiór 100 nowel. Wśród nich znajdują się teksty przeciętne zwyczajnie dobre oraz wybitne. Przykładem dzieła...

Orientalizm – definicja cechy...

Definicja Orientalizm oznacza fascynację kulturą i dorobkiem cywilizacyjnym szeroko rozumianego Wschodu a więc krajów arabskich Indii Chin Japonii itp. Z pojęciem...