Unikalne i sprawdzone teksty

Portrety XVIII-wiecznych Polaków w utworach pisarzy oświecenia

XVIII wiek przyniósł Polsce wielkie zmiany – stworzono Komisję Edukacji Narodowej, uchwalono pierwszą w Europie konstytucję. To wszystko nie byłoby jednak możliwe, gdyby nie potężny prąd intelektualny, jakim było oświecenie. Sprawił on, że Polacy zaczęli nieco bardziej krytycznym okiem spoglądać na siebie samych i swoje państwo. Zamiast nieustannych zachwytów nad „złotą wolnością” coraz częściej do głosu dochodziły opinie krytyczne wobec naszych narodowych wad. Jak widzieli swoich rodaków XVIII-wieczni pisarze oświeceniowi?

Przede wszystkim zżymali się oni na zaściankowość znacznej części Polaków. Satyryczną wizję Sarmaty przedstawia Adam Naruszewicz w utworze „Chudy literat”. Prezentuje on dialog między szlachcicem z prowincji a księgarzem. Pierwszy rozważa zakup książki, jednak odrzuca wszystkie sugestie sprzedawcy. Tacyt zniechęca go, bowiem Niémasz tam nic śmiesznego: to pisarz pogański! Historia Polski również go nie interesuje, bowiem oświeceniowi historycy odrzucili jako fałszywe drogie mu mity o Wandzie i Kraku. Z kolei literatura fachowa poświęcona rolnictwu też nie przedstawia dla szlachcica wartości, gdyż – jak sam wyjaśnia –i bez książek pszenicę rodzi moja rola. Wreszcie decyduje się on na zakup kalendarza (w kalendarzach ówczesnych drukowano różne anegdoty i porady – uchodziły one za literaturę przeznaczoną dla osób prostych, czy wręcz prymitywnych). Można podejrzewać, że ów „pan brat” nie różni się za bardzo od Piotra, bohatera „Żony modnej” Ignacego Krasickiego, który za największy autorytet uznaje ewidentnie księdza proboszcza.

Samo zacofanie intelektualne nie byłoby najgorsze, gdyby nie szła za nim samobójcza wręcz postawa polityczna. W satyrze „Pijaństwo” Krasicki kpi ze szlachty, które snuje wielkie projekty polityczne i gospodarcze, a tak naprawdę trwoni pieniądze na zbytki i zabawy. Skrajnym przykład prywaty i bezmyślności politycznej razem wziętych jest Starosta Gadulski z „Powrotu Posła” Juliana Ursyna Niemcewicza. Mówi on:

W elekcji każdy swego kandydata broni.
Wszyscy na koń wsiadają, i podług zwyczaju
Zaraz panowie partie formują po kraju;
Ten mówi do mnie z miną rubasznie przyjemną:
„Kochany panie Piotrze, proszę, bądź waść ze mną!
Między nami, tę wioskę weź niby w dzierżawę;”
Drugi, żebym był za nim, puszcza mi zastawę,
Ten daje sumę, i tak człek się zapomoże.

Wprawdzie dostrzega on, że taki stan rzeczy skutkuje chaosem i zniszczeniami, ale uspokaja rozmówców, że nie ma się czym przejmować, bo na końcu i tak „obce wojsko, jak wkroczy, to wszystko pogodzi”.

Jednak pisarze oświecenia nie uderzają tylko w ową prowincjonalną szlachtę, przywiązaną do sarmackich ideałów. Krasicki wbija też szpilę satyry w bezmyślnie zafascynowanych zagranicznymi modami utracjuszy („Żona moda”). Podobnie czyni Niemcewicz – w końcu Starościna Gadulska i Szarmancki wydają się idealnym towarzystwem dla „Żony modnej”.

Pisarze polskiego oświecenia ostro krytykują wady narodowe. Podkreślają, że duża część Polaków nie potrafi zrozumieć nowych trentów intelektualnych, dba tylko o prywatne interesy, a i nawet o nie zatroszczyć się dobrze nie potrafi (bo woli przeznaczać pieniądze na zbytki, zamiast na nowe przedsięwzięcia gospodarcze). Również druga część szlachty, ta zafascynowana zagranicą, wydaje się nie lepsza – w gruncie rzeczy niewiele się różni od swoich „zacofanych braci”, poza tym, że zamiast kalendarzy czyta francuskie książki (ale nie traktaty polityczne, a romanse, więc na jedno wychodzi). Polscy intelektualiści XVIII wieku nie mieli litości dla swoich rodaków – ale ich postawa wynikała z gorącego patriotyzmu i pragnienia, by zmienić ojczyznę na lepsze.

Rozwiń więcej

Losowe tematy

Dlaczego powinniśmy zawsze sobie...

Wiele osób skarży się że w dzisiejszym świecie coraz bardziej rozpowszechnioną postawą jest egoizm. W czasach nieustannego „wyścigu szczurów”...

Wojna karnawału z postem Peter...

„Wojna karnawału z postem” to obraz którego autorem jest Peter Bruegel. Dzieło powstało w szesnastym wieku. Analiza Na obrazie przedstawione zostały odmienne...

Gustav Klimt Drzewo życia - opis...

Gustav Klimt to jeden z najważniejszych być może nawet najważniejszy twórca okresu secesji. „Drzewo życia” jest tym spośród jego dzieł które...

„Granica” jako powieść psychologiczna...

„Granica” Zofii Nałkowskiej jest powieścią o kompozycji retrospektywnej. Tragiczny koniec kariery obiecującego Zenona Ziembiewicza staje się w dziele punktem...

Czy Stanisława Bozowska odniosła...

XIX wiek stanowił trudny okres dla Polaków. Kraj znajdował się pod zaborami a próby postań narodowych nie doprowadziły do odzyskania niepodległości. Jednak...

„Każdy z nas jest Odysem co wraca...

Leopold Staff podsumowywał wiersz „Odys” słowami każdy z nas jest Odysem co wraca do swej Itaki. Czy rzeczywiście te podniosłe słowa można odnieść do wszystkich...

Opisz jedną z przygód Bilbo Bagginsa...

Bilbo Baggins był niezwykłym hobbitem. Choć wcześniej wiódł w miarę spokojne życie wszystko zmieniło się kiedy na swej drodze spotkał Gandalfa. Od tej pory miał...

List gończy wysłany za władcą...

Poszukiwany król Koryntu! W dniu 14 sierpnia bieżącego roku ze świata podziemnego zbiegł Syzyf. Pod pretekstem powrotu na ziemię i ukarania żony która nie...

Opis Krakowa

Kraków należy do najpiękniejszych miast Polski. Przyznaje to każdy kto choć raz udał się do magicznego grodu nad Wisłą. Trudno powiedzieć co wzbudza największe...