Unikalne i sprawdzone teksty

Sarmatyzm – charakterystyka

W okresie Oświecenia sarmatyzm stał się wręcz synonimem zacofania i ciemnoty. Kojarzono go ze szlacheckim konserwatyzmem, niechętnym edukacji, nowym ideom i reformom politycznym – taki obraz wyłania się przynajmniej z pism jego przeciwników, takich jak Ignacy Krasicki, czy Julian Ursyn Niemcewicz.

Również w XIX wieku patrzono na sarmatyzm w podobny sposób, obwiniając go za promowanie anarchii i pośrednie doprowadzenie do rozbiorów. Tak uważali konserwatywni myśliciele z tak zwanej szkoły krakowskiej. Z kolei dla lewicowych krytyków był on ucieleśnieniem nierówności społecznych i wszystkiego co złe w szlachcie.

Czym więc był naprawdę ów „potworny” sarmatyzm? Otóż uznaje się go za specyficzną formę kulturową, jaka rozwinęła się na terenach Polski w czasach I Rzeczypospolitej (XVI-XVIII) wiek. Obecnie historycy rzadziej zwracają uwagi na jego wady, za to coraz częściej podkreślają jego oryginalność na tle ówczesnej Europy.

Samo pojęcie sarmatyzmu wywodzi się od starożytnego ludu Sarmatów, słynącego z doskonałych jeźdźców. Od czasów Wincentego Kadłuba kronikarze próbowali sugerowali, że Polacy mogą pochodzić od nich. Interpretacje takie stały się szczególnie popularne na przełomie XVI i XVII wieku Jeśli dzisiaj wydaje się to cokolwiek egzotyczne, to trzeba podkreślić, iż większość nowożytnych narodów poszukiwała swoich korzeni wśród antycznych plemion. Na przykład w trakcie rewolucji francuskiej jakobini uważali się za potomków Gallów, a szlachtę uznawali za dziedziców Franków, którzy najechali i zniewolili prosty lud.

Sarmatyzm wykształcił cały szereg wartości, którym hołdowała szlachta. W ówczesnej Polsce obowiązywała więc specyficzna moda – ubrania, zdradzające duże wpływy orientalnego Wschodu (żupany, kontusze), oryginalne fryzury (podgalanie głów) oraz wystawne rytuały pogrzebowe (tzw. „pompa funebris”). Szlachta wypracowała również niezwykłą kulturę polityczną – tak zwaną „demokrację szlachecką”. Kojarzona często po prostu z anarchią, uznawana bywa też za niezwykłą oazę wolności w Europie zdominowanej przez monarchie absolutne. W czasach krwawych wojen religijnych Rzeczpospolita była „państwem bez stosów”, w którym obowiązywała tolerancja wobec innych wyznań.

Podkreśla się też wyjątkowość twórczości artystycznej związanej z sarmatyzmem. Portrety trumienne, bardzo powszechne w Polsce, należy uznać za unikat na skalę kontynentu – w żadnym innym kraju nie rozwinęła się tego typu twórczość.

Ciekawym przejawem ówczesnej kultury stała się też tak zwana „gawęda szlachecka”. Jej cechy odnaleźć można w „Pamiętnikach” Jana Chryzostoma Paska, a także w spisanej już w okresie rozbiorów literaturze – „Pamiątkach Soplicy” Henryka Rzewuskiego i w „Panu Tadeuszu” Mickiewicza. Co interesujące, pewną formą dialogu z kulturą sarmacką, chociaż niewątpliwie dialogu mocno polemicznego, jest „Trans-Atlantyk” Witolda Gombrowicza.

Trudno o wyważoną ocenę sarmatyzmu. Miał on niewątpliwie wiele wad i opinie krytyków nie wzięły się znikąd. Ale trzeba też przyznać, że sarmatyzm był najbardziej oryginalną formą kulturalną, stworzoną przez Polaków.

Rozwiń więcej

Losowe tematy

„Jaka miarką kto mierzył taką...

Szanowni Państwo chciałem dzisiaj poruszyć pewne zagadnienie moralne. Wybitny komediopisarz francuski Molier zawarł w dramacie „Świętoszek” celną uwagę. Mianowicie...

Dwa oblicza sarmatyzmu – Potocki...

Sarmatyzm należy do najbardziej kontrowersyjnych nurtów polskiej kultury. Przez długi czas oskarżano jego reprezentantów o ciemnotę zacofanie i brak smaku....

Józef Mehoffer Dziwny ogród -...

„Dziwny ogród” to zapewne najtrudniejszy w interpretacji obraz Józefa Mehoffera. Uznawany za wybitne dzieło polskiego symbolizmu powstawał w latach...

Salvador Dali Trwałość pamięci...

„Trwałość pamięci” Salvadora Dalego który namalowany został w 1931 r. techniką olejną na płótnie o wymiarach 24 1 x 33cm. Znany jest on także...

Judym jako bohater romantyczny

Tomasz Judym to główny bohater powieści „Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego. Dzieło to ukazało się w roku 1900 i uważane jest powszechnie za symbol...

Etos pracy w „Nad Niemnem”

Jedną z najważniejszych płaszczyzn ideowych powieści „Nad Niemnem” jest etos pracy. Praca stanowi tu bowiem wzorzec kulturowy usankcjonowany przez tradycję i...

Moje plany na przyszłość –...

Moje plany na przyszłość dotyczą zarówno zdarzeń najbliższych jak i tych które będą miały miejsce kiedy dorosnę. Te najbardziej odległe dotyczą kilku...

Omów różne rodzaje bezdomności...

Powieść Stefana Żeromskiego „Ludzie bezdomni” uchodzi za jedno z najbardziej przejmujących dzieł literackich z przełomu XIX i XX wieku. Sam tytuł sugeruje...

Czy kultura polska jest kulturą...

Odpowiedź na pytanie czy kultura polska jest kulturą o cechach mieszczańskich nie jest odpowiedzią łatwą. Można bowiem w polskiej kulturze dostrzec elementy twórczości...