Unikalne i sprawdzone teksty

Wizerunek Żyda w literaturze XIX i XX wieku. Odwołaj się do wybranych utworów

Historia Żydów naznaczona jest wielką dwuznacznością. Z jednej strony naród ów wydał niezliczone zastępy wybitnych artystów, naukowców, a także polityków, wzbogacających kulturę krajów w których żyli. Z drugiej wszakże strony, dzieje tego ludu to stała niepewność, zmaganie się z niechęcią sąsiadów i okrutnymi stereotypami – a wreszcie, w XX wieku, staniecie twarzą w twarz z możliwością fizycznej eksterminacji. Z tego powodu literatura poświęcona Żydom, zarówno ta pisana przez nich samych, jak i przez osoby innego wyznania i pochodzenia, podkreśla ów dwojaki wymiar biblijnego „narodu wybranego” – wyjątkowość i tragiczność.

W literaturze chrześcijańskiej wcześniejszych epok Żydzi przedstawiani byli zazwyczaj w sposób karykaturalny – jako osoby, które nie przyjęły, a wręcz zamordowały Chrystusa. Przypisywano im chciwość i wszelakie mroczne intencje, łącznie z rytualnymi mordami. Ów okrutny obraz Żydów, który nieraz prowadził do pogromów i przemocy wymierzonej w ten naród, zaczął zmieniać się w XIX wieku. Romantycy dostrzegli, że ów stojący niejako na uboczu lud, starożytny, a nie posiadający państwa, odpowiada wielu modnym w owym czasie wyobrażeniom. Bo jakże to – fascynujemy się obcością, egzotyką i niezwykłością, a tuż pod naszymi nosami żyją tacy właśnie ludzie. Nie trzeba więc jechać do orientalnych krajów, by ich spotkać.

Ów pozytywny obraz Żyda pojawia się choćby w „Panu Tadeuszu” Adama Mickiewicza. Jankiel jest uosobieniem mądrości – mądrości ludu, który przez tysiąclecia przypatrywał się szaleństwom świata i zrozumiał więcej niż inne. Zarazem stanowi on też przykład gorącego patrioty. Jankiel łączy więc żydowską tradycję i żydowską nowoczesność – tą ostatnią ma być włączenie się Żydów w życie narodowe Polaków, zburzenie murów dzielących dwa ludu, egzystujące na tej samej ziemi. Niestety, i w części romantycznej literatury przetrwał wciąż trwał ów wcześniejszy, negatywny stereotyp Żyda – w „Nie-boskiej komedii” Zygmunta Krasińskiego Żydzi uosabiają rewolucję i siły destrukcyjne.

Dwudziestowieczna literatura poświęcona „narodowi wybranemu” jest mniej optymistyczna. Autorzy rzadziej zastanawiają się nad tym, czy Żydzi są w stanie „wejść” w społeczeństwo – to już coś oczywistego. Zamiast tego muszą zmagać się z dwoma kwestiami – dziedzictwem Holocaustu i pytaniem o żywotność tradycji.

Sprawy te porusza choćby amerykański autor, Art Spiegelman. Spiegelman jest autorem powieści graficznej „Maus”. Narracja w tym dziele idzie dwoma torami – na jednym planie czasowym przedstawione są wojenne losy Władka Spiegelmana, ojca autora. Druga ukazuje relacje Arta, urodzonego już po 1945, z jego rodzicami.

„Maus” przedstawia najbardziej tragiczny fragment żydowskiej historii, czyli Holocaust. By ukazać rasistowską wizję świata hitlerowców, autor rysuje poszczególne narody jako zwierzęta. Żydzi przybierają kształt tytułowych myszy – bezradne ofiary potężnych, niemieckich drapieżników (koty). Ważniejsze niż opis Holocaustu staje się wszakże przedstawienie powojennych losów Żydów. Spiegelman odmalowuje ocalonych z Zagłady, którzy nie są już w stanie powrócić do normalnego życia. Nie potrafią też oni zbudować relacji z tymi, którzy nie doświadczyli piekła obozów koncentracyjnych. Urodzony w Ameryce Art nie potrafi zrozumieć swojego ojca, zaś Władek czuje obcość w stosunku do syna, który nie dzielił z rodziną wojennych przeżyć. Obaj muszą się też zastanowić, co znaczy być Żydem po Holocauście, czy warto pamiętać ból i cierpienie – czy nie lepiej porzucić tradycję, pamięć i wtopić się w nowoczesne społeczeństwo.

Literatura XIX i XX wieku przedstawia zróżnicowane obrazy Żydów. Wspólne im jest ukazanie ludzi żyjących niejako obok społeczeństwa – bliskich, a zarazem obcych. To niezwykła perspektywa, dzięki niej jesteśmy bowiem w stanie lepiej pojąć samych siebie. Losy Żydów, niczym soczewka, skupiają w sobie dylematy wszystkich społeczeństw XIX i XX wieku. Są zarazem sądem nad tymi stuleciami.

Rozwiń więcej

Losowe tematy

„Cierpienia młodego Wertera”...

Początki powieści epistolarnej sięgają XVIII stulecia. Za pierwszy przykład realizacji tego nurtu literackiego uważane jest dzieło Samuela Richardsona - „Pamela...

Chłopi i ich widzenie świata –...

Władysław Reymont rekonstruuje w „Chłopach” specyficzną strukturę wiejskiej społeczności i jej mentalność. Spojrzenie na świat członków lipieckiej...

Refleksja o kulturze z perspektywy...

Tadeusz Borowski w „Opowiadaniach” nie tylko przedstawia drobiazgowy obraz funkcjonowania obozów koncentracyjnych ale także dokonuje głębokiej refleksji...

Napisz list do Ani Shirley z propozycją...

Droga Aniu! Mam na imię Asia i bardzo chciałabym być Twoją przyjaciółką. Myślę że świetnie byśmy się razem bawiły ponieważ posiadamy wiele wspólnych...

Jan Kochanowski jako wzorzec osobowy...

Jan Kochanowski należał do najwybitniejszych postaci polskiej kultury w tak zwanym „złotym wieku” naszego państwa (XVI stulecie). Był on prawdziwym człowiekiem...

Motyw winy i kary oraz ludowe pojęcie...

Kwestia winy i kary od stuleci zajmowała filozofów. Wyrafinowany intelektualiści rozważali czy zło zawsze spotka się z odpowiednią odpłatą czy też podłość...

Sposoby postrzegania wsi i chłopów...

„Wesele” Stanisława Wyspiańskiego to jeden z najważniejszych polskich dramatów narodowych. Pisarz zawarł w nim trafną i wyrazistą ocenę społecznych...

List gończy wysłany za władcą...

Poszukiwany król Koryntu! W dniu 14 sierpnia bieżącego roku ze świata podziemnego zbiegł Syzyf. Pod pretekstem powrotu na ziemię i ukarania żony która nie...

Dzieje Ignacego Rzeckiego

Ignacy Rzecki jest jednym z pierwszoplanowych bohaterów „Lalki” Bolesława Prusa. Podobnie jak protagonista dzieła - Stanisław Wokulski - postać ta odznacza...