„Potop” jako powieść ku pokrzepieniu serc | wypracowanie

Rok 1886, w którym wydany został „Potop” Henryka Sienkiewicza, był 91 rokiem zaborów. Naród polski miał za sobą trzy wielkie powstania - wszystkie zakończone klęską. Niepodległość była więc odległym marzeniem, a wynaradawiająca polityka zaborców zbierała ponure żniwo. Odmiana nastrojów stanowiła konieczność. Jan Matejko tworzył obrazy nawiązujące do wspaniałych momentów z historii Rzeczpospolitej, a jego śladem poszedł Henryk Sienkiewicz, który pisał swoją Trylogię ku pokrzepieniu serc.

Tłem historycznym „Potopu” jest najazd szwedzki z lat 1655 - 1660 (akcja toczy się w okresie 1655 - 1667). Potężny nieprzyjaciel, korzystając z trudnej sytuacji Polski i Litwy z łatwością opanowywał kolejne ziemie, a polskie oddziały, zamiast stawiać opór, przystawały do najeźdźcy. Sytuacja była naprawdę trudna, kwestią czasu wydawał się akt ostatecznej kapitulacji. Jednakże w narodzie obudził się duch, a opór postawiony Szwedom okazał się skuteczny.

Jednym z przełomowych momentów dzieła jest bohaterska obrona Jasnej Góry. Przeważający liczebnie i militarnie Szwedzi liczyli na szybkie rozbicie murów, pokonanie obrońców i zniszczenie miejsca o symbolicznej wartości dla Polaków (ostoi wiary, wartości i tradycji). Psychologiczne skutki takiej klęski mogły zupełnie zniszczyć ducha narodu i otworzyć przed najeźdźcą wrota do ostatecznego zwycięstwa.

Bardzo ważny w powieści Sienkiewicza jest również powrót króla Jana Kazimierza do Rzeczpospolitej. Autor nieco wyidealizował samego władcę i podniósł rangę tego zdarzenia, czyniąc je momentem wyraźnego odwrócenia ról. Dołączenie przez Jana Kazimierza do walki stało się ważnym impulsem nie tylko dla oddziałów, ale i źródłem wiary dla wszystkich mieszkańców Rzeczpospolitej.

Analogie między rozbitą i splądrowaną przez Szwedów Rzeczpospolitą a sytuacją w XIX stuleciu są wyraźnie widoczne. Tym, co pomogło przetrwać przodkom, były wartości. Obrońcy ojczyzny z dzieła Sienkiewicza to zagorzali patrioci, ludzie religijni, szanujący prawo i gotowi do poświęceń w imię słusznej sprawy. Autor pokazuje historię w taki sposób, by zaakcentować wpływ jednostki na jej następstwa. Kmicic, wysadzając kolubrynę, ostatecznie przyczynia się do zwycięskiej obrony Jasnej Góry, Czarniecki, nękając wroga ciągłymi podjazdami, osłabia armię szwedzką do tego stopnia, że musi ona opuścić ziemie Rzeczpospolitej i udać się na tereny Prus.

Odparcie szwedzkiego najazdu, pomimo różnic w narodzie, licznych zdrad i haniebnych oszustw, to wspaniały przykład tego, jak ważna jest prawdziwa miłość do ojczyzny. Historyczne zwycięstwa, które opisuje w swych dziełach Sienkiewicz, budują dumę narodową, podkreślają łączność z pokoleniami zwycięzców i budzą nadzieję na rychłe odzyskanie niepodległości.

„Potop”, co ważne, nie przemilcza narodowych wad Polaków, piętnując je i ganiąc. Obok wartości przyświecających patriotom pokazuje Sienkiewicz zdegenerowanych zdrajców, ludzi, którzy byli obojętni na los ojczyzny. Ich działania nie tylko nie przynoszą efektu, ale także ściągają na nich okrutną karę. Można zatem uznać, iż powieść Sienkiewicza ma też swój aspekt dydaktyczny, wskazujący należyte postawy.