Unikalne i sprawdzone teksty

„Trans-Atlantyk” jako polemika z narodowymi mitami i głos w dyskusji na temat patriotyzmu

Wszystko zaczyna się, gdy narrator „Trans-Atlantyku”, dowiedziawszy się, że jego ojczyzna jest coraz poważniej zagrożona wojną, postanawia zostać w Argentynie. Jak sam przyznaje, powody podjęcia takiej decyzji były bluźniercze, dlatego nie podzielił się nimi z innymi rodakami. Tych, którzy odpłynęli, pożegnał zaś następującymi słowami: A płyńcież wy, płyńcież Rodacy do Narodu swego! Płyńcież wy do Narodu waszego świętego chyba Przeklętego! Płyńcież do Stwora tego św. Ciemnego, co od wieków zdycha, a zdechnąć nie może! Płyńcież do Cudaka waszego św., od Natury całej przeklętego, co wciąż się rodzi, a przecież wciąż Nieurodzony! Płyńcież, płyńcież, żeby on wam ani Żyć, ani Zdechnąć nie pozwalał, a na zawsze was między Bytem i Niebytem trzymał. Płyńcież do Ślamazary waszy św. żeby was ona dali Ślimaczyła!

W swej powieści Gombrowicz rozprawia się z wieloma polskimi mitami narodowymi. Bolesna historia Rzeczpospolitej nie pozostała bez wpływu na rodaków autora i głównego bohatera, którzy w utworze wyraźnie cierpią na kompleks niższości. Kosiubidzki za wszelką cenę pragnie podkreślić wielkość Polaków, piękno ich tradycji i ogrom dokonań. W tym celu chce posłużyć się narratorem, kreując go na genialnego rodaka, jednego z największych spośród polskich twórców. Podobnie sytuacja wygląda w czasie pojedynku Tomasza z Gonzalem, kiedy to Minister wygłasza płomienną przemowę o tym, jak mili Bogu są Polacy. Z kolei po otrzymaniu wiadomości o klęsce Polski Kosiubidzki pragnie zamaskować ten fakt organizacją tradycyjnego kuligu.

Polska duma narodowa ukazana została w „Trans-Atlantyku” w sposób typowy dla satyry. Jest ona jedynie pustą formą, postawą, która nie pociąga za sobą autentycznych działań. Próby przywoływania polskiej tradycji na argentyńskiej ziemi z góry skazane są na niepowodzenie (polowanie bez szaraków, pojedynek bez pocisków). Tymczasem przejawiający te postawy zatapiają się w absurdzie, marnotrawią czas i energię.

W podobny sposób potraktował Gombrowicz rodzimą martyrologię. Związek Kawalerów Ostrogi, który został powołany przez Rachmistrza, aby odwrócić niekorzystne dla Polaków wyroki losu, jest organizacją w sposób dosłowny nawiązującą do ciemnoty i zacofania dawnej polskiej szlachty. Otóż Polacy kłują się wzajemnie ostrogami i przesiadują w ciemnej piwnicy, oczekując, aż wydarzy się coś wielkiego, aż okoliczności zaczną sprzyjać ich celom. Wyrwanie się z tej matni uniemożliwia wzajemna kontrola członków Związku i ciągłe wbijanie sobie ostróg (bierne oczekiwanie w cierpieniu).

Wszelkie działania Polaków kończą się w „Trans-Atlantyku” niczym. Narodowa megalomania, konserwatyzm i zgubne przywiązanie do tradycji (bezkrytyczny do niej stosunek) paraliżują rodaków, zakłócają ich osąd rzeczywistości. Przykładem są tutaj Baron, Pyckal i Ciumakała, którzy wzorem sarmatów z czasów złotej wolności szlacheckiej wciąż toczą ze sobą spory, z rzadka wypracowując porozumienie nawet w najbłahszych kwestiach.

Powieść Witolda Gombrowicza zdecydowanie stanowi krytyczny głos w ocenie polskiego patriotyzmu. Trzeba jednak zaznaczyć, że nie chodzi tu o sam czysty patriotyzm, czyli miłość do ojczyzny, ale ten obarczony ciągłym i bezrefleksyjnym powtarzaniem historycznych błędów. Odwołując się do wielkich dzieł z historii polskiej literatury, autor pokazuje, jak głęboko rodacy zanurzeni są w tym, co minęło, jak wielkie są wynikające z tego kompleksy.

Polskość ukazana przez Gombrowicza jest polskością zniewalającą, zawężającą horyzont i skłaniającą do patrzenia wstecz. Ta odgórnie narzucona forma tłamsi jednostkę, ogranicza ją, deformuje. Właśnie takim postawom sprzeciwia się autor, zachęcając do wyjścia poza ten odwieczny schemat, do bycia nie tylko Polakiem, a może po prostu Polakiem otwartym, świadomym (także własnych błędów i niedoskonałości) i chętnie wykraczającym poza swą polskość. Nie oznacza to oczywiście odrzucenia miłości do ojczyzny. Jednak patriotyzm nie może być dyktatem ogółu, czymś narzuconym - wręcz przeciwnie: powinien wynikać z dobrowolnego wyboru jednostki.

Rozwiń więcej

Losowe tematy

„Przedwiośnie” jako powieść-dyskusja...

Akcja „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego umieszczona została w szczególnym przełomowym dla Polski wycinku historii. Po zakończeniu I wojny światowej...

Indywidualizm romantyczny – definicja...

Definicja Indywidualizm romantyczny to pojęcie ściśle wiążące się z bohaterem twórczości charakterystycznej dla tej epoki. Oznacza ono postać wyjątkową wykraczającą...

Naturalizm - charakterystyka kierunku...

Charakterystyka kierunku Naturalizm to jeden z kierunków powstałych w okresie pozytywizmu w XIX wieku. W swoich założeniach odwołuje się on do wartości cenionych...

„Chłopi” jako epopeja

„Chłopów” Władysława Reymonta można nazwać epopeją wsi ponieważ ukazują drobiazgowy i sugestywny obraz tej warstwy społecznej. Reymont posługując...

Socrealizm – cechy przedstawiciele...

Socrealizm jest nurtem w sztuce obowiązującym oficjalne w krajach komunistycznych w okresie rządów Józefa Stalina. Po rewolucji październikowej powstało pierwsze...

Korzyści życia na wsi – rozprawka...

Żyjemy w czasach gwałtownego rozwoju miast. Coraz więcej osób przeprowadza się do metropolii licząc że w wielkich ośrodkach łatwiej znajdą dobrą pracę i będą...

„Boska komedia” jako dzieło...

„Boska Komedia” podejmuje bardzo ważne dla współczesnego Dantemu świata problemy. Poeta z niepokojem obserwuje polityczne zawirowania które prowadzą...

Krytyka obyczajów szlacheckich...

Epoka oświecenia przyniosła gwałtowny rozwój myśli społecznej i filozoficznej. XVIII-wieczna Europa zapełniła się utworami krytykującymi wady jej narodów...

Opis przyrody w balladzie „Świteź”...

Romantyczne zainteresowanie przyrodą i przypisywanie jej dużej roli było charakterystycznym dla całej twórczości Adama Mickiewicza i widoczne było także w balladzie...